Wat is de paniekcirkel?

Een paniekaanval kan plotseling en overweldigend voelen. Je hart klopt sneller, je ademhaling verandert, je wordt duizelig of je krijgt het gevoel dat je de controle verliest. Juist de betekenis die je aan zulke lichamelijke signalen geeft, kan de angst verder aanjagen.

De paniekcirkel is een eenvoudig model dat laat zien hoe een prikkel, een gedachte, lichamelijke spanning en gedrag elkaar kunnen versterken. Het helpt om te begrijpen waarom paniek soms blijft terugkomen, ook wanneer er op dat moment geen direct gevaar is.

1. Er gebeurt iets wat je aandacht trekt

De cirkel kan beginnen met een situatie, een gedachte of een lichamelijk gevoel. Bijvoorbeeld een volle trein, een drukke vergadering, hartkloppingen of een moment van duizeligheid.

Op zichzelf hoeft zo’n signaal niet gevaarlijk te zijn. Maar wanneer je al bang bent voor een nieuwe paniekaanval, kun je extra alert worden op alles wat mogelijk op paniek lijkt.

2. Je geeft het signaal een dreigende betekenis

Vervolgens kan er automatisch een gedachte opkomen zoals: er gaat iets mis, ik val flauw, ik raak de controle kwijt of ik moet hier weg.

Die interpretatie is belangrijk. Niet alleen het lichamelijke gevoel zelf, maar vooral de dreigende betekenis ervan kan de angst vergroten.

3. Je lichaam reageert sterker

Angst activeert het alarmsysteem van het lichaam. Je hartslag kan stijgen, je spieren spannen aan en je ademhaling verandert. Daardoor voel je nóg meer in je lichaam.

Wanneer je die extra sensaties vervolgens opnieuw als gevaarlijk interpreteert, ontstaat een zichzelf versterkende lus: meer angst geeft meer lichamelijke signalen, en die signalen geven weer meer angst.

4. Vermijden of veiligheid zoeken geeft korte opluchting

Het is heel begrijpelijk dat je uit de situatie wilt ontsnappen of iets wilt doen om je veiliger te voelen. Denk aan snel naar buiten gaan, alleen reizen vermijden, voortdurend je hartslag controleren of steeds geruststelling vragen.

Dat kan op korte termijn opluchten. Op langere termijn kan het echter bevestigen dat de situatie blijkbaar gevaarlijk was en dat je die alleen aankon dankzij het vermijden of controleren. Daardoor kan de angstcirkel in stand blijven.

Hoe doorbreek je de paniekcirkel?

Behandeling richt zich meestal niet op één los onderdeel, maar op de samenhang tussen gedachten, lichamelijke sensaties en gedrag. Je leert beter begrijpen wat er in je lichaam gebeurt en oefent om situaties of sensaties minder te vermijden.

Bij cognitieve gedragstherapie kan bijvoorbeeld worden gewerkt met het onderzoeken van angstige voorspellingen en met geleidelijke blootstelling aan situaties of lichamelijke sensaties. Het doel is niet om nooit meer spanning te voelen, maar om minder bang te worden voor die spanning en er anders op te reageren.

Lees meer over onze behandeling bij paniekklachten en paniekaanvallen.

Wanneer is het verstandig om hulp te zoeken?

Als angst of paniek je dagelijks leven steeds meer beperkt, je situaties gaat vermijden of je voortdurend bang bent voor een volgende aanval, kan het zinvol zijn om professionele hulp te bespreken.

Heb je voor het eerst plotseling heftige lichamelijke klachten, gaan de klachten niet over of zijn ze duidelijk anders dan je gewend bent? Neem dan contact op met je huisarts of huisartsen-spoedpost om lichamelijke oorzaken uit te sluiten.

Wil je onderzoeken wat jouw paniek in stand houdt? Je kunt je aanmelden voor een intake bij Huis voor Bewustzijn in Amsterdam.